سرگیجه

با در نظر گرفتن این که برگمن یکی از بزرگترین سینماگران تاریخ بوده است، نتیجه منطقی جملات فوق این می­شود که «پرسونا» باید اثری منحصر به فرد و بی­همتا باشد، و به نظر من به معنای واقعی کلمه همین طور است. «پرسونا» قله­ای دسترسی ناپذیر در تاریخ هنر سینما است. در حافظه سینمایی­ام کمتر فیلمی را سراغ دارم که در تمامی ابعادش به این اندازه کامل و غنی باشد.

اولین چیزی که می­خواهم درباره «پرسونا» به آن اشاره کنم، سیالیت و انعطاف خاصی است که محتوای فیلم دارد. اگر بعد از تماشای «پرسونا» از خود بپرسید که موضوع این فیلم چه بود، احتمالا خواهید دید که جواب ساده و سر راستی برای این سؤال ندارید؛ این امر از تنوع تم­های جاری در فیلم نشأت می­گیرد. تم­های اصلی این فیلم، هرکدام می­توانند به تنهایی موضوع یک فیلم مستقل باشند، اما رویکرد «پرسونا» به این مضامین به گونه­ای است که هیچ کدام از آنها را نمی­توان تم غالب و محوری تلقی کرد. هیچیک بر دیگری اولویت ندارد؛ کارگردان همه تم­ها را موازی هم پیش می­برد، و در ترکیب آنها به طرز عجیبی موفق است. در ابتدای فیلم با «الیزابت» آشنا می­شویم: هنرپیشه­ای که به طور ناگهانی تصمیم گرفته سکوت کند و در بیمارستان روانی بستری شده است. سکوت الیزابت از آن سنخی که در سایر فیلم­ها سراغ داریم (مثلا به معنی قطع ارتباط با دیگران یا روی­گردانی از جامعه و ...) نیست، بلکه بعد فلسفی دارد: الیزابت از نقش بازی کردن (هم در مفهوم حرفه­ای و هم در زندگی روزمره خود) خسته و دلزده شده است، بنابراین سکوت می­کند تا دیگر مجبور نباشد پشت پرسونای کلمات پنهان شود.* برگمن به هیچ وجه به دنبال این نیست که برای وضعیت الیزابت چاره اندیشی کند و آن را به سرانجام مشخصی برساند، لذا فیلم را کاملا خارج از این مسیر نگه می­دارد. در پایان فیلم هم تنها چیزی که بر زبان الیزابت جاری می­شود، “Nothing” است، که نشان می­دهد هیچ تغییری در وضعیت او ایجاد نشده است (از آنجایی که در این مرحله بین واقعیت و رویای آلما مرز روشنی وجود ندارد، واقعی بودن این رخداد نیز در هاله­ای از ابهام است). «نقش بازی کردن» یکی از تم­های آشنای برگمن است، اما او نمی­خواهد فیلم را در این چهارچوب محدود کند: شخصیت دیگری داریم به نام آلما، که مأمور پرستاری از الیزابت است، و به نظر می­رسد تفاوتهای زیادی با وی دارد. کارگردان این دو شخصیت را به مکانی دور از دیگران می­فرستد تا آنها را در مقابل هم قرار دهد. تقابل بین شخصیت­های این دو زن، و تقابل سکوت و کلام، دومین تم فیلم را می­سازد. اما تم سومی هم داریم که بر مبنای وحدت و یگانگی است. رویکرد متفاوت برگمن در اینجا هم خود را نشان می­دهد: روند فیلم به گونه­ای نیست که تضادها رفع شوند و جای خود را به یگانگی بدهند، بلکه هر دو تم تا پایان فیلم حضور دارند؛ در واقع بعد از سکانسی که آلما به طور پنهانی نامه الیزابت را می­خواند، هر دو تم پررنگ­تر می­شوند. تقابل این دو تم در سکانسی که همسر الیزابت به خانه ویلایی می­آید، به اوج می­رسد. این سکانس یکی از درخشان­ترین و فراموش نشدنی­ترین قسمتهای فیلم است.

از لحاظ بصری، چهره­ها سوژه اصلی این فیلم هستند. تک تک کلوزآپ­ها و نماهای دونفره فیلم را می­توان شاهکار به حساب آورد. زیبایی چهره­ها در کلوزآپ­های برگمن ابعاد جدیدی می­یابد، و مفهوم یکی شدن در نماهای دونفره به بهترین شکل ممکن تجلی پیدا می­کند. نقطه اوج خلاقیت بصری برگمن، کلوزآپ معروفی است که وی آن را از ادغام چهره­های لیو اولمان و بیبی اندرسون به دست آورده است؛ حتی خود این بازیگرها نیز در مصاحبه­هایشان اعتراف می­کنند که در تشخیص صاحب این چهره دچار مشکل شده­اند! صحنه­های دیگری نیز در فیلم وجود دارند که جزو دسته بالا نیستند و معمولا اشاره چندانی به جنبه بصری­شان نمی­شود. مثلا صحنه­ای که در آن الیزابت را می­بینیم که از طریق تلویزیون بیمارستان در جریان اخباری از تحولات ویتنام قرار می­گیرد؛ کمپوزیسیون هنرمندانه این صحنه کاملا با محتوای احساسی آن همخوانی دارد (بی پناهی و درماندگی انسان در برابر واقعیات هولناک جهان خارج) و نمونه اعلایی از هماهنگی فرم و محتوا به شمار می­رود.

در مورد جنبه­های روانشناختی «پرسونا» آن قدر گفته و نوشته­اند که من نیازی به نوشتن در این باره نمی­بینم. تعابیر بسیار متنوعی از این فیلم وجود دارد و نقطه قوت فیلم همین چندلایه بودن است که همه این تعابیر را در آن واحد مجاز می­سازد. اما تأکید بیش از حد بر تعابیر روانشناختی و سمبلیک نباید ما را از زیبایی واقعی این فیلم غافل سازد. فراموش نکنیم که خود برگمن از این فیلم به عنوان A Poem In Images یاد می­کند، و چنین شعری را نمی­توان به کلمات فروکاست. برجسته­ترین نمود این خصلت را در تصاویری می­بینیم که زنجیره­وار در ابتدای فیلم می­آیند.

پ.ن: سکوت ناگهانی الیزابت در میانه اجرایی از نمایش «الکترا» آغاز می­شود. آیا برگمن برای انتخاب این نمایش دلیل خاصی داشته است؟

* دیدگاهی تقریبا مشابه را در کتاب «خداحافظ گاری کوپر» می­توان یافت: «...تیلی جز آلمانی و فرانسه زبانی بلد نبود و لنی هم هیچیک از این زبانها را نمی­دانست. به علت این حجاب بی­زبانی که میانشان کشیده شده بود منظور هم را خوب می­فهمیدند. در زمینه روابط انسانی از این بهتر نمی­شد تصور کرد...»